W kolejnym odcinku naszego cyklu przedstawiamy Państwu postać tragiczną – człowieka uwikłanego w bezwzględną, historyczną zawieruchę. Losy przedwojennego nadkomisarza Stanisława Polaka są bolesnym przykładem wielu podobnych, złamanych biografii w powojennej Polsce. To opowieść o wybitnym śledczym, który zamiast zasłużonych honorów, stał się ofiarą stalinowskiego aparatu terroru.
Nadkomisarz Stanisław Polak (1888–1953)
z Gliniczka
.jpeg)
Młodość i wykształcenie
Stanisław Polak urodził się 3 października 1888 roku w Gliniczku, w rodzinie chłopskiej jako syn Jana i Zofii z domu Drewniak. Naukę rozpoczął w Szkołe Ludowej w Czeluśnicy, a ukończył w Szkołe Powszechnej w Jaśle. Tam też kontynuował edukację w Państwowym Gimnazjum im. Króla Stanisława Leszczyńskiego, gdzie w 1908 roku zdał maturę. Jesienią tego samego roku wyjechał do Krakowa, aby podjąć studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego.
W trakcie studiów, od 1 października 1910 roku do 1 października 1911 roku, odbył obowiązkową służbę wojskową w armii austriackiej. Służył w 13. Pułku Piechoty, w którym uzyskał stopień podporucznika. Studia prawnicze ukończył pomyślnie w 1913 roku, zdobywając dyplom magistra.
I wojna światowa
Tuż przed wybuchem Wielkiej Wojny, 26 lipca 1914 roku, został zmobilizowany i skierowany do 57. Pułku Piechoty jako dowódca plutonu. Walczył na froncie rosyjskim. Podczas kampanii lubelskiej, 16 września 1914 roku, odniósł rany i dostał się do rosyjskiej niewoli, w której spędził ponad trzy lata. Do kraju powrócił 1 marca 1918 roku i ponownie podjął służbę w wojsku austriackim, tym razem już w stopniu porucznika.
W Wojsku Polskim i sądownictwie wojskowym
Gdy 31 października 1918 roku – po powstaniu Polskiej Komisji Likwidacyjnej w Krakowie – władza w mieście i całej zachodniej Małopolsce przeszła w polskie ręce, por. Polak natychmiast wstąpił do tworzącego się Wojska Polskiego.
Ze względu na wykształcenie prawnicze przydzielono go do struktur sprawiedliwości:
- 1 listopada 1918 – 20 maja 1919: służba w Dowództwie Okręgu Kraków,
- 21 maja 1919 – 20 czerwca 1921: praca na stanowisku wojskowego sędziego śledczego w Sądzie Wojskowym w Krakowie.
W międzyczasie, 20 września 1920 roku, awansował na stopień kapitana.
Służba w Policji Państwowej
Po opuszczeniu armii, 20 maja 1921 roku, przeszedł do Policji Państwowej (PP). Został mianowany komisarzem (stopień policyjny odpowiadający kapitanowi) i objął funkcję Naczelnika Wydziału Administracyjnego Komendy PP Okręgu VII w Krakowie.
1 sierpnia 1924 roku Komendant Okręgowy insp. Stanisław Pilch przeniósł go do służby śledczej, powierzając mu kierownictwo Ekspozytury Okręgowego Urzędu Sledczego komendy Kraków-Miasto. Na tym stanowisku komisarz Polak wykazał się ogromną energią i inicjatywą, skutecznie prowadząc dochodzenia w sprawach o najcięższe przestępstwa kryminalne (morderstwa, napady rabunkowe).
Jego zaangażowanie przyniosło mu dużą popularność oraz uznanie przełożonych:
- 1927 rok: odznaczony Srebrnym Medalem Zasługi,
- 1 lipca 1927: awansowany na stopień nadkomisarza PP,
- 5 sierpnia 1927: nominowany na kierownika Wydziału Śledczego w Krakowie.
11 czerwca 1937 roku nadkomisarz Polak został przeniesiony do Łodzi, gdzie objął równorzędne stanowisko szefa wydziału śledczego tamtejszej komendy miasta. Pracował tam aż do wybuchu II wojny światowej.
II wojna światowa: Ewakuacja i obozy
6 września 1939 roku, w obliczu postępów wojsk niemieckich, został ewakuowany z Łodzi. 18 września przekroczył granicę z Węgrami, gdzie został internowany. Stan ten trwał do 20 stycznia 1945 roku.
Dzień później, 21 stycznia, wpadł w ręce Niemców i został wywieziony do obozu dla szeregowców i podoficerów Stalag XVII A w Kaisersteinbruch niedaleko Wiednia. Stamtąd trafił do Oflagu III A w Luckenwalde (okręg Berlin-Brandenburg), obozu przeznaczonego dla oficerów. W drugiej połowie kwietnia 1945 roku doczekał tam wyzwolenia przez Armię Czerwoną. Do Polski powrócił 30 czerwca 1945 roku.
Powrót do kraju i stalinowskie represje
Polak zamieszkał w Łodzi, gdzie 9 sierpnia 1945 roku podjął pracę jako referendarz w Głównym Urzędzie Tymczasowego Zarządu Państwowego. 20 lutego 1947 roku Komisja Rehabilitacyjno-Kwalifikacyjna dla byłych funkcjonariuszy Policji Państwowej przy Prezydium Rady Ministrów wydała mu oficjalne zaświadczenie o braku zastrzeżeń co do zatrudnienia w służbie państwowej.
Mimo to, w okresie apogeum terroru stalinowskiego, stał się ofiarą represji. 16 grudnia 1949 roku został tymczasowo aresztowany, a 3 stycznia 1950 roku osadzony w niesławnym więzieniu na warszawskim Mokotowie (przy ul. Rakowieckiej), nazywanym „katownią UB”. Przetrzymywano go tam w ciężkich warunkach śledczych przez ponad dwa lata.
Komunistyczna prokuratura oskarżyła go o udział w tzw. „faszyzacji” państwa przedwyborczego z racji pełnionej służby w policji. 4 października 1951 roku Sąd Wojewódzki dla m. st. Warszawy skazał go na łączną karę 15 lat pozbawienia wolności oraz 7 lat pozbawienia praw publicznych i obywatelskich. Na mocy amnestii z 1947 roku karę tę złagodzono do 10 lat, zaliczając na jej poczet okres dotychczasowego aresztu.
Walka o wyrok i tragiczny koniec
Stanisław Polak nie pogodził się z wyrokiem i wniósł rewizję do Sądu Najwyższego. W trakcie procedury odwoławczej, 5 marca 1952 roku, został przewieziony jako więzień śledczy do Centralnego Więzienia w Rawiczu – jednej z najcięższych i najbardziej rygorystycznych placówek dla więźniów politycznych w PRL, gdzie powszechnie stosowano tortury.
20 sierpnia 1952 roku Sąd Najwyższy rozpatrzył apelację. Choć uchylił poprzedni wyrok, ponownie uznał Polaka za winnego „zbrodni” i wymierzył karę 10 lat, którą po zastosowaniu amnestii zmniejszył ostatecznie do 6 lat i 8 miesięcy więzienia (oraz 5 lat utraty praw).
Po zakończeniu procesu, 7 marca 1953 roku, Polak został przeniesiony z Rawicza do więzienia we Wronkach jako więzień karny. Koniec odsiadywania wyroku przypadał na 16 sierpnia 1956 roku. Wyniszczony śledztwem i ciężkimi warunkami więziennymi nadkomisarz nie dożył jednak wolności.
Stanisław Polak zmarł po 260 dniach pobytu we Wronkach, 24 października 1953 roku, w więziennej izbie chorych. Został pochowany na tamtejszym cmentarzu parafialnym. Jego grób nie zachował się do dnia dzisiejszego.
Nadkomisarz Stanisław Polak był wybitnym i skutecznym oficerem śledczym, który zdobył uznanie w walce z przestępczością kryminalną. O jego tragicznym powojennym losie i wyroku skazującym zadecydował jednak fakt, że w strukturach przedwojennej Policji Państwowej nadzorował również pion policji politycznej, co po 1945 roku stało się dla komunistycznych władz pretekstem do bezwzględnej rozprawy.
Biogram opracowano na podstawie własnoręcznego życiorysu S. Polaka oraz artykułu Mariusza Skiby „Nadkomisarz Stanisław Polak (1888-1953)”, opublikowanego w „Pracach Historyczno-Archiwalnych”, t. XXXVII, Rzeszów 2025.
oprac. - Józef Górka 2026.
